Büyüme Var, Güvence Yok: Devlet Nereye Kayboldu?
“Büyüme yeniden dağıtıma karşı çıktığında, verimli döngü kısır döngüye dönüşür.”
Bu cümle yalnızca bir iktisat tespiti değil; yaşadığımız çağın kısa özeti. Son otuz yıldır bize anlatılan hikâye basitti: küreselleşme, serbest piyasa ve sınırsız büyüme refahı yayacak, demokrasiyi güçlendirecek, devleti gereksiz kılacaktı. Ne var ki bugün, büyüme rakamları yükselirken güvence duygusu hızla eriyor.
Ekonomilerin de hafızası vardır. Bugün “yeni” sandığımız küreselleşme, aslında Birinci Dünya Savaşı öncesi imparatorluk çağında da yaşanmıştı. O dönemde de Büyük Britanya, Batı Avrupa ve Birleşik Devletler, tarihin en istikrarlı dönemine girildiğine inanıyordu. Savaş, akla ve çıkara aykırıydı; bu yüzden imkânsız görünüyordu. Tarih, bu özgüveni acımasızca cezalandırdı.
Bugünkü küreselleşme de benzer bir kendinden emin akılcılıkla ilerliyor. Siyaseti, çatışan tercihler alanı olmaktan çıkarıp teknik bir yönetim meselesine indiriyor. Ekonomi yasaları sanki doğa kanunlarıymış gibi sunuluyor. Bir kez “doğru” model bulundu mu, geriye yalnızca uyum sağlamak kalıyor.
Ama sorun tam da burada başlıyor.
Küreselleşmenin serveti eşitlediği iddiası, istatistiklerin seçici okumasına dayanıyor. Evet, ülkeler arasındaki farklar kısmen azalıyor olabilir; fakat ülke içindeki eşitsizlikler hızla derinleşiyor. Sürekli büyüme, ne adaletin ne de kalıcı refahın garantisi. Büyüme var ama paylaşım yoksa, o büyüme toplum için bir yük hâline geliyor.
Buna en çarpıcı örneklerden biri Hindistan. Yaklaşık 400 milyon çalışan nüfusun yalnızca 1,3 milyonu “yeni ekonomi” diye adlandırılan alanda istihdam ediliyor. Küreselleşmenin faydaları, büyük vaatlerle geliyor ama küçük ve gecikmeli dağıtılıyor. Bu arada kayıplar hemen ve geniş kitleler tarafından hissediliyor.
Üstelik ekonomik açıklığın siyasal özgürlük getireceğine dair güçlü bir kanıt da yok. Çin örneği ortada: mesele sadece düşük ücretler değil, daha derin bir sorun var—düşük haklar. Hakların yokluğu, küresel rekabette bir avantaja dönüştürülüyor. Bunun bedelini ise yalnızca Çinli işçiler değil, onunla rekabet eden ülkelerdeki emekçiler de ödüyor. Kapitalizm burada özgürleştirmiyor; itaati sistemleştiriyor.
Tüm bu süreçte bize bir şey daha söylendi: Devlet artık eski önemini yitirmişti. Piyasa her şeyi daha iyi yapacaktı. Ta ki 2008 küresel finans krizi patlayana kadar. Bankalar çöktüğünde, işsizlik tırmandığında, piyasa geri çekildi. Sahneye çıkan yine bildiğimiz devlet oldu. Kurtaran, düzenleyen, kaynak bulan… Yani yok olduğu söylenen aktör.
Bu noktada devleti kutsamaya gerek yok. Devlet baskıcı olabilir, yanlış kararlar alabilir, büyük hatalar yapabilir. Ama şu gerçeği görmezden gelemeyiz:
Küreselleşmiş rekabetin yarattığı sorunlara, özel sektör tek başına cevap veremez.
Şirketler kısa vadeyi düşünür; toplum ise uzun vadede ayakta kalmak zorundadır.
Serbest piyasa da masum değildir. Denetlenmediğinde, zamanla tekellerin ve ayrıcalıklı güçlerin oyun alanına dönüşür. Piyasa, kendi özgürlüğünü koruyacak mekanizmaları üretmez; tam tersine, çoğu zaman kendi düşmanını yaratır.
Bu yüzden tartışmamız gereken soru şudur: Devlet var mı yok mu değil, nasıl bir devlet? Özgürlüğü yalnızca “bırakılmak” olarak değil, itiraz edebilmek olarak tanımlayan bir devlet mümkün mü? Verimlilik adına eşitsizliği meşrulaştırmayan bir kamu aklı inşa edilebilir mi?
Bugün insanlar demokrasiden önce düzen, öngörülebilirlik ve güvenlik arıyor. Bu tehlikeli bir eğilim ama anlaşılır. Güvenlik yoksa özgürlük soyut bir kelimeye dönüşüyor. İşte bu yüzden sosyal demokrasinin geleceği, romantik umutlardan çok korkularla yüzleşme cesaretine bağlı olacak.
Belki de artık şunu kabul etmeliyiz:
Gelecek, her şeyi yenileyerek değil; bazı şeyleri bilinçli biçimde muhafaza ederek kurulacak.
