Sahneyi Bilinçle Aydınlatan Adam: Vasıf Öngören
Bazı yazarlar vardır; yazdıklarıyla sadece sahneyi değil, izleyenin zihnini de aydınlatır. “Zengin Mutfağı” ve “Asiye Nasıl Kurtulur?” gibi eserlerin arkasındaki isim olan Vasıf Öngören, işte tam da böyle bir yazardı. Onun tiyatrosu süslemek için değil, uyandırmak içindi.
Bir Madencinin Oğlundan Sahneye
1938 yılında Tavşanlı’da, bir madencinin oğlu olarak dünyaya geldi. Hayatın sert yüzüyle erken tanıştı. Belki de bu yüzden eserlerinde romantik hayallerden çok, çıplak gerçekler vardı.
İlk kez Tavşanlı İlkokulu’nda sahneye çıktığında, sahnenin büyüsüne kapıldı. Afyon’daki öğrencilik yıllarında bu ilgi tutkuya dönüştü. Ama henüz kimse, bu tutkunun Türk tiyatrosunda derin bir iz bırakacağını bilmiyordu.
Bilimden Vazgeçip Hayatı Anlatmak
İstanbul Üniversitesi’nde jeofizik okurken yolu Gençlik Tiyatrosu ile kesişti. İşte o an, hayatının yönü değişti. Oyuncu oldu, yönetmen oldu. Ama her şeyden önce anlatıcı oldu. Anlatmak istediği şey ise nettir: sistem, sınıf, adaletsizlik.
Berlin’de Açılan Ufuk
1962’de Doğu Berlin’e gidişi bir dönüm noktasıydı. Berlin Özgür Üniversitesi’nde tiyatro bilimi okurken, Bertolt Brecht’in epik tiyatrosu ile tanıştı.
Berliner Ensemble provalarını izledi, Manfred Wekwerth’in yanında rejiyi öğrendi. O yıllarda şunu kavradı: Sahne yalnızca eğlence değil, toplumsal bir sorumluluktu.
Asiye’nin Hikâyesi Hepimizin Hikâyesi
1965’te yazdığı ilk oyunu “Göç”, Türkiye’den Almanya’ya giden işçilerin hikâyesini anlatıyordu. Ardından askerlik yıllarında, Kayseri’de kaleme aldığı “Asiye Nasıl Kurtulur?” geldi.
Bu oyun yalnızca bir kadının dramı değildi. Sömürü düzenini, sınıfsal çelişkileri ve “kader” diye sunulan çaresizliği sorguluyordu. Belki de bu yüzden hâlâ güncel, hâlâ rahatsız edici.
Bedel Ödeyen Bir Tiyatrocu
1969’da kurduğu Ankara Birliği Sahnesi, onun tiyatroyu bir duruş olarak gördüğünün kanıtıydı. 12 Mart sonrası kurduğu topluluk “gizli örgüt” sayıldı. 6 yıl 8 ay hapis cezası aldı, iki yıl cezaevinde kaldı.
Cezaevinde bile yazmayı bırakmadı. Orada kaleme aldığı “Oyun Nasıl Oynanmalı?”, onun tiyatroya bakışının manifestosu gibiydi.
Bir Mutfağın İçinden Türkiye
1977 tarihli “Zengin Mutfağı”, 15–16 Haziran işçi hareketlerini bir köşkün mutfağından anlattı. Bir mutfağın içinden sınıf çatışmasını, emeğin sesini ve tarafsızlığın imkânsızlığını gösterdi.
Bu eser İsmet Küntay Ödülü’nü kazandı ve yıllar sonra sinemaya uyarlandı. Ama asıl ödülü, seyircinin yüzündeki o rahatsız farkındalıktı.
Kısa Bir Ömür, Büyük Bir Miras
1980 darbesi sonrası Amsterdam ve Batı Berlin’de yaşamını sürdürdü. “Yeni Nesil” üzerinde çalışıyordu. Ancak kalbi daha fazla dayanamadı.
14 Mayıs 1984’te, henüz 46 yaşında, Amsterdam’da geçirdiği kalp kriziyle aramızdan ayrıldı. Ardında dört büyük oyun, binlerce seyirci ve hâlâ kapanmayan sorular bıraktı.
Bugün onun doğum günü.
Sahneyi sadece ışıkla değil,
bilinçle aydınlatan bir yazarı
saygıyla anmak için güzel bir gün.
Vasıf Öngören, hâlâ aramızda.
Her perde açıldığında…
