Gökle Yer Arasında Kalmış Bir Hafıza: Türk Şamanizm’i Üzerine
Tarihi okurken çoğu zaman devletleri, savaşları ve antlaşmaları ezberleriz; fakat bir milletin neye inandığını anlamadan, kim olduğunu kavramamız mümkün değildir. Türklerin İslamiyet’ten önceki inanç dünyası da tam bu noktada, yüzeysel anlatıların ötesinde ele alınmayı hak eder. Çünkü bu inanç sistemi, yalnızca bir “din” meselesi değil; hayata bakışın, tabiatla kurulan ilişkinin ve insanın evrendeki yerini algılayışının ifadesidir.
Hüseyin Nihal Atsız, Türklerin eski inançlarını anlatırken Sakalar döneminden itibaren kesin çizgiler çizmenin zor olduğunu söyler; ancak bu belirsizliğin ardında net bir gerçek vardır: Türkler, doğaya sırtını dönmemiştir. Gök, yer, ateş ve su; yalnızca fiziksel unsurlar değil, kutsal varlıklar olarak görülmüştür. Çünkü tabiatı kutsal sayan insan, kendini onun efendisi değil, parçası olarak görür. Bu anlayış, modern insanın unuttuğu bir hakikati fısıldar: Doğaya hükmettiğini sanan, aslında ona bağımlıdır.
Hunlar Dönemine Geldiğimizde
İnanç dünyası biraz daha görünür hâle gelir. Yılda bir kez gök ve yer tanrılarına, ayrıca ataların ruhlarına kurban sunulması, Türk düşüncesinde kutsalın iki merkezli olduğunu gösterir. Ancak bu, bir çatışma değil; bir denge hâlidir. Gök düzeni ve yüceliği, yer ise bereketi ve sürekliliği temsil eder. Atalar ise geçmişte kalmış gölgeler değil, bugünü şekillendiren manevi varlıklardır. Atasını unutanın yönünü kaybetmesi de bundandır; çünkü hafızasını yitiren bir toplum, pusulasını da yitirir.
Göktürkler Çağı
Göktürkler çağında bu inanç sistemi artık bir devlet aklıyla iç içe geçer. Tengri, en yüce varlık olarak kabul edilir; fakat burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur: Tengri, bütün insanlığı yaratan evrensel bir Tanrı değil, Türk milletinin talihini tayin eden bir kudrettir. Kağanlar, iktidarlarını Tanrı’dan aldıklarını söylerken bir meşruiyet oyunu oynamaz; aksine, hesap verebilir olduklarını ilan ederler.
Bu dönemde kutsallık yalnızca gökte değil, yerdedir de. Yer-Su inancı, dağları, nehirleri ve ormanları canlı bir varlık gibi görür. Toprak, üzerinde yaşanan bir alan değil; uğruna can verilen bir değerdir. “Toprak, uğruna ölen varsa vatandır” sözü, modern bir slogan olmaktan önce, kadim bir bilincin yansımasıdır.
Göktürk inanç dünyasının belki de en dikkat çekici figürü Umay’dır. İyiliğin, merhametin ve çocukların koruyucusu olan bu dişil kutsallık, Türk kültüründe kadının yerini anlamak açısından son derece önemlidir. Umay, kadının yalnızca sosyal değil, kozmik bir değer taşıdığını hatırlatır. Bu yüzden Türk inanç sistemi, kadını dışlayan değil; onu hayatın merkezine alan bir yapı sergiler.
Bütün bu unsurların toplamına bugün Şamanizm diyoruz. Ancak burada durup düşünmek gerekir. Şamanizm, klasik anlamda kuralları olan bir din değildir; daha çok bir hayat felsefesi, bir inanç pratiği ve bir evren tasavvurudur. Şaman, Tanrı değildir; ruhlarla insanlar arasında köprü kuran bir yolcudur. Dengeyi bozmamak, doğaya zarar vermemek ve ölçüyü kaçırmamak esastır. Çünkü denge bozulursa, düzen çöker.
Bugün Şamanizm’i yalnızca geçmişte kalmış egzotik bir inanış gibi okumak büyük bir hatadır. O, Türklerin nasıl yaşadığını değil; nasıl düşündüğünü anlatır. Belki de asıl soru şudur: Biz bu hafızayı ne kadar hatırlıyoruz?
