Cumhuriyetin Ekonomi Tarihi: Yapılanlar ve Satılanlar
Cumhuriyetin kuruluşundan itibaren geçen 101 yıllık ekonomi tarihi, "yapanlar" ve "satanlar" olarak adlandırılan iki farklı dönemle şekillendi. Ülkenin dört bir yanı, cumhuriyetin ilk yıllarında fabrikalarla dolarken, son yıllarda devletin elindeki her şeyin satıldığı bir tablo ile karşılaştı. 63 yıl boyunca istikrarlı bir şekilde yapılan fabrikalar, tesisler ve işletmeler, son 20 yılda geride bıraktıkları mirasa rağmen yok pahasına satılmaya başlandı. Bugün, miras bırakanların Türkiye’si yerini, miras yiyenlerin Türkiye’sine bırakmış durumda. 1986 yılından bu yana yapılan özelleştirme satışlarının yüzde 97’sinin tek başına AKP tarafından gerçekleştirilmesi, bu sürecin ne denli dramatik bir hal aldığını gözler önüne seriyor.
Cumhuriyet Döneminin Yükselişi
Genç Türkiye Cumhuriyeti, savaş sonrasında Atatürk’ün liderliğinde ekonomik zaferler kazanarak ilerledi. Şeker, tekstil, silah, otomobil ve uçak fabrikaları bu dönemde faaliyete geçti. Atatürk, 1923 ile 1938 yılları arasında 41 fabrika kurarak ülkenin ekonomik altyapısını geliştirdi. Bu sanayi yatırımları, güçlü bir finansmanı gerektiriyordu. Bunu gören Atatürk, çeşitli sanayi ve ticaret kollarını desteklemek amacıyla 12 banka kurdu. İş Bankası başta olmak üzere, Türkiye’nin önde gelen birçok bankası, bu dönemde hayata geçirildi.
Cumhuriyetin Mirası Yendi Bitti
Atatürk döneminden 1986’ya kadar geçen süreçte, iktidara gelen her hükümet ülkeye yeni fabrikalar ve bankalar kazandırdı. Ancak 1986 yılından itibaren mirasın satış süreci başladı. Özelleştirmelerin başlangıcı ise Et ve Balık Kurumu (EBK) ile oldu. EBK’nın halka açık olan yemek tesisleri, zamanla kapandı ve değerli arazileri, alışveriş merkezlerine dönüştürüldü. Özelleştirmeler, maddi sıkıntı içindeki hükümetler için kurtarıcı bir yol haline geldi. Özelleştirme furyası, 2004’e kadar 4.8 milyar liralık bir satışın gerçekleştirilmesi ile sürdü. Ancak AKP döneminde, 38 yıllık özelleştirme süreci boyunca elde edilen toplam gelirlerin yüzde 97’si 2004’den sonra elde edildi.
Satışların Eleştirilen Boyutu
Kamuya ait mirasın satışı, 71.1 milyar dolarlık bir döviz kazancı sağlasa da, satış masrafları 20.4 milyar doları buldu. Kalan miktarın büyük bir bölümü borçlara gittiği için, elde avuçta bir şey kalmadı. Atatürk’ün bıraktığı miras, günümüzde büyük bir kayıptan sonra yok oldu.
Yıllara Göre Özelleştirmeler
Özelleştirme süreci, 2003’te Kayseri’deki Taksan, Bolu’daki Gerkonsan gibi birçok fabrikanın satışına tanık oldu. İzleyen yıllarda, TEKEL gibi önemli kuruluşların çeşitli bölümleri özelleştirildi. 2004-2014 yılları arasında ise TCDD ve diğer kamu kuruluşları çok sayıda tesisini kaybetti. 2019’dan itibaren arazilerin satışları da hız kazanarak, 874 adet taşınmaz bu süreçte özelleştirildi.
Bugün, Cumhuriyet’in mirası adeta yok olmak üzere ve yapılanların yanında satılanların sayısı giderek artmakta. Türkiye’nin sanayi geçmişi, bu satışlar sebebiyle kaybolmaya yüz tutarken, geleceği de belirsizleşiyor.
